Бағаналы іргетас — ғимараттың көтергіш жүйесінің негізгі элементтерінің бірі. Ол тік тіректерден түсетін жүктемелерді қабылдап, топырақ негізіне береді және бүкіл конструкцияның орнықтылығын қамтамасыз етеді.
Мұндай іргетастар өнеркәсіптік ғимараттар, қойма кешендері, сауда нысандары және қаңқалы құрылыстар салуда кеңінен қолданылады.
Бағандардың түріне, топырақ сипаттамаларына және жобалық жүктемелерге байланысты іргетастар конструкциясы, өлшемдері және жасалу тәсілі бойынша ерекшеленеді.
Бағаналардың астына салынатын іргетастардың негізгі түрлерін, құрылыс ерекшеліктерін және жобалауда ескерілуі тиіс факторларды қарастырайық.
Бағананың астындағы іргетас дегеніміз не?
Бағананың астындағы іргетас — ғимараттың жекелеген тік көтергіш элементтерінен түсетін жүктемелерді қабылдап, топыраққа беруге арналған конструкция.
Бағаналар қаңқалы жүйенің маңызды бөлігі. Олар қабатаралық жабындардан, шатыр жабындысынан, арқалықтардан және басқа конструкциялардан түсетін жүктемелерді қабылдап, іргетасқа береді.
Жобалық шешімге байланысты іргетас мынадай элементтерден тұруы мүмкін:
- Іргетастың табаны — жүктемені топыраққа тарататын конструкцияның төменгі бөлігі.
- Бағана тұғыры — бағананы орнатуға және бекітуге арналған іргетастың жоғарғы элементі.
- Стакан — құрастырмалы темірбетон бағананы бекітуге арналған арнайы ойық.
Стакан барлық конструкцияда бола бермейді. Мысалы, болат бағаналарды орнатқанда көбіне анкерлік қосылыстар қолданылады.
Негіздің өлшемдері мен пішіні жүктемелерді, ғимараттың ерекшеліктерін және топырақтың көтергіш қабілетін ескере отырып есептеледі.
Бағаналар астындағы іргетастардың негізгі түрлері
Іргетастар конструкциялық орындалуы, дайындау тәсілі және орнатылатын бағаналардың түрі бойынша ерекшеленеді.
Стаканды іргетас
Стаканды іргетас — бағананы орнатуға арналған арнайы ойығы бар темірбетон негіз.
Мұндай конструкциялар құрастырмалы темірбетон қаңқалы ғимараттарды салуда жиі қолданылады.
Іргетастың төменгі бөлігі жүктемені топыраққа таратады, ал стакан тік тіректі орналастыруға және бекітуге мүмкіндік береді.
Бағана орнатылғаннан кейін оның жобалық орны тексеріледі, содан соң бағана беті мен стакан қабырғалары арасындағы кеңістік жобада көзделген материалмен толтырылады.
Стаканды іргетастар жүктемені негіз арқылы таратуға мүмкіндік беретін сатылы пішінде болуы мүмкін.
СУРЕТ
Монолитті іргетас
Монолитті іргетастар тікелей құрылыс алаңында жасалады.
Оларды салу үшін негіз дайындалып, арматуралық қаңқа мен қалып орнатылады, содан кейін бетон құйылады.
Бұл технология жобалық жүктемелерге сай әртүрлі өлшемдер мен пішіндегі конструкцияларды жасауға мүмкіндік береді.
Монолитті негіздер темірбетон бағаналарға да, металл бағаналарға да қолданылады.
Құрастырмалы іргетас
Құрастырмалы іргетастар зауытта дайындалған темірбетон элементтерінен тұрады.
Дайын конструкциялар құрылыс алаңына жеткізіліп, жүк көтергіш техниканың көмегімен жобалық орнына орнатылады.
Бұл шешімнің артықшылығы — нысандағы монолитті жұмыстар көлемін азайту.
Алайда құрастырмалы элементтерді пайдалану негізді дәл дайындауды, монтаждық рұқсаттарды сақтауды және қосылыстарды дұрыс орындауды талап етеді.
Бағананың астындағы қадалы іргетас
Қадалы негіздер топырақтың жоғарғы қабаттары таяз іргетас орнатуға қажетті жағдайларды қамтамасыз етпегенде немесе қадаларды қолдану есеппен негізделгенде пайдаланылады.
Бағанадан түсетін жүктеме ростверк арқылы топырақпен әрекеттесетін қадаларға беріледі.
Қадалардың саны, өлшемдері және орналасуы инженерлік есептеулермен анықталады.
Металл және темірбетон бағаналарға арналған іргетастар
Бағананы іргетасқа бекіту тәсілі тік тіректің материалы мен конструкциясына байланысты.
Металл бағананың астындағы іргетас
Металл бағаналар әдетте темірбетон негізге анкерлік болттар арқылы бекітіледі.
Бағананың төменгі бөлігінде күшті іргетасқа беретін тірек тақтасы қарастырылады.
Негізді орнатқанда анкерлердің орналасу дәлдігіне ерекше назар аударылады.
Жобалық өлшемдерден ауытқу металл қаңқаны монтаждауды қиындатып, қосымша жұмыстарды қажет етуі мүмкін.
Бағана орнатылып, орны тексерілгеннен кейін қажет болған жағдайда тірек тақтасының астындағы кеңістік арнайы құю құрамымен толтырылады.
Темірбетон бағананың астындағы іргетас
Құрастырмалы темірбетон бағаналар үшін көбіне стаканды іргетастар қолданылады.
Бағана дайындалған ойыққа орнатылып, тіктігі тексеріледі және жобаға сәйкес бекітіледі.
Монолитті құрылыста бағана іргетаспен арматура шығыңқылары мен жобада қарастырылған конструкциялық қосылыстар арқылы байланысуы мүмкін.
СУРЕТ
Бағана іргетасының топырақ негізі
Іргетастың сенімділігі көбіне жүктеме түсетін топырақтың сипаттамаларына байланысты.
Жобалау алдында инженерлік-геологиялық зерттеулер жүргізіліп, топырақ негізінің негізгі параметрлері анықталуы керек.
Оларға мыналар жатады:
- Топырақтың құрамы мен түрі.
- Беріктік және деформациялық сипаттамалары.
- Жерасты суларының деңгейі.
- Маусымдық тоңдану тереңдігі.
- Әркелкі шөгу ықтималдығы.
Алынған мәліметтер негізінде іргетас түрі, салыну тереңдігі және қажетті өлшемдері таңдалады.
Таяз іргетастарды орнатқанда құмнан, қиыршықтастан немесе бетоннан дайындық қабаты қарастырылуы мүмкін. Оның конструкциясы жобамен анықталады.
Іргетас түсетін жүктемелерге төтеп беріп қана қоймай, ғимарат деформацияларының рұқсат етілген шегін де қамтамасыз етуі маңызды.
Бағананың астына монолитті іргетас салу технологиясы
Монолитті темірбетон іргетас жобалық құжаттама мен жұмыс сапасына қойылатын талаптарды сақтай отырып, кезең-кезеңімен салынады.
1-кезең. Құрылыс алаңын белгілеу
Дайындалған учаскеде ғимарат осьтері мен болашақ бағаналарды орнату орындары белгіленеді.
Белгілеу қажетті дәлдікті қамтамасыз ететін геодезиялық аспаптармен орындалады.
2-кезең. Жер жұмыстары
Жобаға сәйкес жекелеген іргетастар үшін қазаншұңқырлар қазылады.
Қазбаның тереңдігі мен өлшемдері негіз конструкциясы және құрылыс жағдайларымен анықталады.
Қазаншұңқыр қазылғаннан кейін жобалық белгі деңгейіндегі топырақтың күйі тексеріледі.
3-кезең. Негізді дайындау
Қажет болса, жобада қарастырылған дайындық қабаты жасалады.
Негіз жобалық құжаттама талаптарына сәйкес тегістеліп, тығыздалады.
Монолитті темірбетон іргетастар үшін кейінгі арматуралау және қалып жұмыстарына қолайлы бетон дайындық қабаты қолданылуы мүмкін.
4-кезең. Арматуралау және қалып орнату
СУРЕТ
Арматуралық қаңқалар жұмыс сызбаларына сәйкес орнатылады.
Арматуралау темірбетон конструкциясында пайда болатын созылу күштерін қабылдау үшін қажет.
Монтаж кезінде арматураның орналасуы, бетонның қорғаныш қабаты және элементтердің бекітілу сенімділігі бақыланады.
Қалып іргетастың жобалық пішіні мен өлшемдерін қамтамасыз етіп, бетондау кезінде орнықтылығын сақтауы тиіс.
5-кезең. Бетондау
Арматура мен қалып тексерілгеннен кейін бетон қоспасы төселеді.
Бетонның беріктік, аязға төзімділік және су өткізбейтіндік бойынша класы жобамен белгіленеді.
Бетондау кезінде ірі қуыстар мен ақаулардың пайда болмауы үшін қоспаны сапалы тығыздау қажет.
Бетон төселгеннен кейін температура мен қоршаған орта жағдайларын ескере отырып, оған күтім жасау шаралары орындалады.
6-кезең. Бағаналарды монтаждау
СУРЕТ
Бағаналар іргетас қажетті беріктікке жеткеннен және көзделген дайындық жұмыстары аяқталғаннан кейін монтаждалады.
Орнату тәсілі тірек түріне байланысты.
Металл бағаналар жобалық анкерлік қосылыстармен бекітіледі. Құрастырмалы темірбетон бағаналар іргетас стакандарына орнатылуы мүмкін.
Монтаждан кейін бағаналардың осьтер бойынша орналасуы мен тіктігі, сондай-ақ қосылыстар сапасы тексеріледі.
Бағанаға арналған іргетасты қалай таңдау керек?
Конструкцияны таңдау инженерлік және пайдалану факторларының жиынтығына байланысты.
Ең алдымен бағананың іргетасқа беретін жүктемелері ескеріледі. Бұған ғимарат салмағынан түсетін тік күштер ғана емес, көлденең әсерлер, иілу моменттері және басқа есептік жүктемелер де жатады.
Сондай-ақ бағана түрін, топырақ сипаттамаларын, жерасты суларының болуын және құрылыс алаңының ерекшеліктерін ескеру қажет.
Мысалы, топырақ жағдайлары қолайлы болса, жеке орналасқан таяз іргетастар қолданылуы мүмкін.
Егер топырақтың жоғарғы қабаттарының көтергіш қабілеті жеткіліксіз болса немесе рұқсат етілмейтін шөгу күтілсе, қадалы және басқа конструкциялық шешімдер қарастырылады.
Түпкілікті таңдау инженерлік есептеулер мен нұсқаларды техникалық-экономикалық салыстыру негізінде жасалады.
Бағананың астындағы іргетасты есептеу
Есептеу — жобалаудың міндетті кезеңі. Оған негіз өлшемдері, арматура мөлшері, бетон класы және конструкцияның жалпы сенімділігі байланысты.
Жобалау кезінде ғимараттан түсетін жүктемелер анықталып, іргетас пен топырақ негізінің бірлескен жұмысы тексеріледі.
Атап айтқанда, есептеулер мыналарды қамтиды:
- Тік және көлденең жүктемелерді анықтау.
- Иілу моменттерін және күштердің орталықтан тыс түсу ықтималдығын ескеру.
- Топырақ негізінің көтергіш қабілетін тексеру.
- Шөгу мен ықтимал әркелкі деформацияларды бағалау.
- Темірбетон элементтерінің, оның ішінде тесіп өту мен иілуге беріктігін есептеу.
- Арматура мен конструкциялық өлшемдерді таңдау.
Жүктеменің берілу сипаты ерекше маңызды.
Орталық жүктелу кезінде күш тірек осінің бойымен түседі. Орталықтан тыс жүктелуде іргетас табаны астындағы қысымның таралуына әсер ететін қосымша моменттер пайда болады.
Сондықтан негіз өлшемдерін тек бағананың салмағы немесе оның қимасының шамамен алынған ауданы бойынша анықтауға болмайды.
Есептеу ғимараттың бүкіл көтергіш жүйесінің жұмысын ескеруі тиіс.
Іргетас салудағы негізгі қателер
Құрылыс технологиясы бұзылса, дұрыс жобаланған конструкцияның өзі пайдалану қасиеттерінің бір бөлігін жоғалтуы мүмкін.
Жиі кездесетін қателерге топырақ негізін дұрыс дайындамау, жобалық өлшемдерден ауытқу, арматураның орналасуын бұзу және жобаға сәйкес келмейтін бетон қоспасын қолдану жатады.
Металл бағаналарды монтаждағанда анкерлік болттарды дәл орнатуға ерекше назар аудару қажет.
Стаканды іргетастар үшін бағананың дұрыс орналасуы, қосылыстарды бетонмен бекіту сапасы және монтаждық рұқсаттарды сақтау маңызды.
Сонымен қатар бетонға тиісті күтім жасап, кейінгі жұмыстар алдында оның беріктігін бақылау қажет.
Бағананың астындағы іргетас — ғимарат қаңқасынан түсетін жүктемелерді топырақ негізіне беретін жауапты құрылыс элементі.
Құрылыста монолитті, құрастырмалы, стаканды және қадалы іргетастар қолданылады. Оларды таңдау ғимараттың ерекшеліктері мен инженерлік-геологиялық жағдайларға байланысты.
Металл және темірбетон бағаналарды бекітудің әртүрлі тәсілдері бар. Олар жобалық шешімдерді сақтау мен монтаж дәлдігін талап етеді.
Іргетастың сенімділігі инженерлік есептеулердің сапасына, конструкцияны дұрыс таңдауға және құрылыс технологиясын сақтауға байланысты.
